Dayanıqlı inkişafın sosial dayağı ailədir; iqtisadi dayağı insan kapitalıdır; gələcək dayağı isə uşaqların, qızların və qadınların bacarıqlara bərabər çıxışıdır.

Dayanıqlı inkişaf yalnız iqtisadi artım, investisiya və infrastrukturla ölçülmür. Onun əsasında güclü ailə institutu, hüquqları qorunan və imkanları genişlənən qadın, sağlam böyüyən və keyfiyyətli təhsil alan uşaq, psixoloji baxımdan dayanıqlı ailə mühiti və təhlükəsiz rəqəmsal davranış dayanır. Bu baxımdan ailə, qadın və uşaq siyasəti sosial siyasətin ayrıca sahəsi deyil, milli inkişaf modelinin əsas dayaqlarından biridir.

Azərbaycan bu sahədə mühüm institusional və hüquqi baza formalaşdırıb.

• • Uşaqlara dair 2020–2030-cu illər üçün Strategiya;
  • Gender bərabərliyi üzrə 2026 – 2028-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı;
  • Gender bərabərliyinin təminatları haqqında qanunvericilik,
  • məişət zorakılığının qarşısının alınması sahəsində hüquqi tədbirlər;
  • Peşə təhsili infrastrukturunun inkişafı və qadınların elm sahəsində yüksək iştirakı müsbət nümunələrdir.

Bununla yanaşı, əsas çağırış bu siyasətlərin ailələrin dayanıqlığı, qızların STEM və peşə təhsilinə çıxışı, uşaqların psixoloji rifahı, qadınların qərarvermədə iştirakı və rəqəmsal dövrdə ailə dəyərlərinin qorunması kimi real nəticələrə çevrilməsidir.

Ailə institutuna qlobal və müasir çağırışlar

• Dünya İqtisadi Forumunun Qlobal Risk Hesabatı 2025 sosial qütbləşmə, demoqrafik dəyişikliklər, texnoloji transformasiya və iqtisadi qeyri-sabitliyi əsas risklər sırasında göstərir. Bu proseslər ailələrin sosial gözləntilərinə, gələcəyə inamına, nikah və valideynlik qərarlarına dolayı təsir göstərə bilər.
• Rəqəmsal asılılıq, sosial medianın dəyərlərə təsiri, urbanizasiya, miqrasiya, ailədaxili kommunikasiya zəifliyi, valideynlərin iş-həyat balansı, uşaqların psixoloji yüklənməsi və nəsillərarası bağların zəifləməsi ailə institutuna yeni təzyiqlər yaradır. Ailə institutuna qlobal təhdidlərdən danışarkən artıq yalnız ənənəvi dəyərlərin dəyişməsini deyil, həm də rəqəmsal mühitin, iqtisadi təzyiqlərin, sosial şəbəkələrin və ailədaxili münasibət modelinin dəyişməsi nəzərə alınmalıdır.

Bərabərlikdən inklüzivliyə: ailə, qadın və uşaq hüquqları kontekstində

• Bərabərlik hər kəsə eyni hüququn tanınması, inklüzivlik isə fərqli başlanğıc nöqtəsində olan insanların həmin hüquqlardan real istifadə edə bilməsi üçün uyğun dəstək mexanizmlərinin yaradılmasıdır. Ailə, qadın və uşaq siyasətində əsas məsələ hüquqi bərabərliyi gündəlik həyatda hiss olunan, əlçatan və nəticə yaradan dəstək sisteminə çevirməkdir.
• Qadınlar üçün inklüzivlik onların ailə və iş həyatı arasında məcburi seçim qarşısında qalmaması deməkdir. Çevik iş mexanizmləri, ataların valideynlik məsuliyyətində daha fəal iştirakı, qadın sahibkarlığının və məşğulluğunun dəstəklənməsi, aztəminatlı və tək valideynli ailələr üçün hədəfli sosial müdafiə mexanizmləri bu keçidin əsas alətləridir.
• Uşaq hüquqları sahəsində inklüziv yanaşma hər bir uşağın, xüsusilə valideyn himayəsindən məhrum, əlilliyi olan və həssas ailələrdən olan uşaqların cəmiyyətə tam inteqrasiyasını hədəfləməlidir. Bu baxımdan uşaqların müəssisə mühitində deyil, ailə mühitində böyüməsini dəstəkləyən himayədar ailə institutunun inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanda bu sahədə mühüm addımlar atılıb. 2022-ci ildən “himayədar ailə” qayğı modeli tətbiq olunur və bu günə qədər 78 uşaq himayədar ailələrə verilib.

Təhsilə bərabər çıxış imkanları və insan kapitalının inkişafı

• Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bərabərsizlik yalnız gəlirdə başlamır. Bərabərsizlik çox zaman bacarıqlara çıxışda, təhsilin keyfiyyətində, ailənin sosial-iqtisadi imkanlarında, yaşadığı regionda və gender stereotiplərində başlayır. OECD-nin son yanaşmaları da göstərir ki, XXI əsrin bacarıqlarına çıxış fərdin nəzarətindən kənar amillərlə ciddi şəkildə bağlıdır. Bu isə ailə, qadın və uşaq siyasətini birbaşa insan kapitalı və iqtisadi inkişaf məsələsinə çevirir.

• OECD-nin Skills Outlook 2025 hesabatına görə, bacarıq bərabərsizliyi çox vaxt uşağın özündən asılı olmayan amillərdən — ailənin təhsil səviyyəsindən, yaşadığı regiondan, sosial mühitdən və gender stereotiplərindən başlayır. Ona görə də bərabər təhsil imkanı dedikdə sadəcə məktəbə giriş yox, keyfiyyətli bacarıqlara çıxış nəzərdə tutulmalıdır.
• OECD Skills Outlook 2025-ə görə OECD ölkələri üzrə qadınlar kişilərlə müqayisədə STEM yönümlü bakalavr və daha yüksək proqramları bitirməkdə 28 faiz bəndi, STEM yönümlü peşə təhsili proqramlarını bitirməkdə isə 52 faiz bəndi geri qalırlar. Qızların və qadınların STEM və texniki peşələrə çıxışı yalnız gender bərabərliyi məsələsi deyil. Bu, gələcəyin əmək bazarında ölkənin rəqabət qabiliyyəti, texnoloji transformasiyaya hazırlığı və innovasiya potensialı məsələsidir.
• Torino Process System Monitoring Report: Azerbaijan (2023) hesabatı göstərir ki, Azərbaycanda peşə təhsili sahəsində müsbət irəliləyişlər olsa da, qızların və qadınların bu sistemə çıxışında hələ də fərqlər qalır. Xüsusilə texniki, sənaye və kənd təsərrüfatı yönümlü ixtisaslar daha çox oğlanlarla assosiasiya olunur. Ona görə də peşə təhsilində qızların iştirakını artırmaq yalnız bərabərlik məsələsi deyil, həm də gələcək əmək bazarı üçün insan kapitalının gücləndirilməsi məsələsidir.
• UNESCO Elm Hesabatına (2021) görə dünyada tədqiqatçıların təxminən üçdə biri (33%) qadındır; qadınlar mühəndislik məzunlarının 28%-ni, kompüter elmləri məzunlarının 40%-ni, süni intellekt mütəxəssislərinin isə 22%-ni təşkil edirlər. Azərbaycanın üstün tərəflərindən biri odur ki, qadınların elm və tədqiqat sahəsində iştirakı beynəlxalq müqayisədə kifayət qədər yüksəkdir. 2024-ci ildə ölkədə tədqiqatçı mütəxəssislərin təxminən 62%-i, fəlsəfə doktorlarının 53%-i qadındır. Bu, ölkənin insan kapitalı baxımından mühüm aktividir.
• İnsan kapitalının inkişafı həm də qadınların təhsil və peşə hazırlığı səviyyəsinin yüksəldilməsi ilə birbaşa bağlıdır, çünki təhsilli qadın daha güclü ailə və daha sağlam gələcək nəsil deməkdir. Şimali Avropa ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, erkən yaşda təhsilə (pre-school) investisiya edən və qadınların ömür boyu təhsilini dəstəkləyən cəmiyyətlər ən yüksək insan inkişafı indeksinə malikdir. Qız uşaqlarının təhsildən yayındırılmasının, erkən evliliklərin və digər neqativ meyillərin qarşısının alınması üçün maarifləndirmə işlərinin genişləndirilməsi bu baxımdan prioritet vəzifələrdəndir. Eyni zamanda, rəqəmsal transformasiya dövründə uşaqların və gənclərin kiber-savadlılığının artırılması, texnoloji resurslara bərabər çıxışının təmin edilməsi insan kapitalının müasir standartlara uyğunlaşdırılmasına xidmət edir. Belə bir sistemli yanaşma, hər bir fərdin potensialının üzə çıxarılmasına şərait yaradaraq, ailələrin iqtisadi müstəqilliyini möhkəmləndirir və bütövlükdə dövlətin uzunmüddətli tərəqqisinə zəmin hazırlayır.

Uşaq siyasəti: müdafiədən insan kapitalına

• Uşaq siyasəti yalnız uşağın qorunması deyil, uşağın gələcək insan kapitalı kimi yetişdirilməsini nəzərdə tutmalıdır. Erkən uşaqlıq inkişafı, psixoloji sağlamlıq, keyfiyyətli təhsil birlikdə gələcək əmək bazarının keyfiyyətini müəyyən edir.
• Azərbaycanın “Uşaqlara dair 2020–2030-cu illər üçün Strategiyası” uşaqların müdafiəsi, erkən uşaqlıq dövründə inkişafına dövlət dəstəyi, çətin həyat şəraitində olan uşaqların müdafiəsi, sağlam mühitdə böyümə və uşaq siyasəti üzrə monitorinq-qiymətləndirmə sisteminin inkişafını əsas istiqamətlər kimi müəyyən edir.